Samenwerking justitie, vrijheid en veiligheid - EU monitor

EU monitor
Zaterdag 19 oktober 2019
kalender
Met dank overgenomen van Europa Nu.
Rechtspraak - vrouwe Justitia

De landen van de Europese Unie†i (EU) werken steeds meer samen op het gebied van misdaadbestrijding. Dit is belangrijk omdat de controles aan de grenzen tussen de landen van de EU voor een groot deel zijn opgeheven. Personen, goederen, diensten en geld mogen zonder controle de grens over. Dat noemen we de interne markt. Daarom is er grensoverschrijdende samenwerking nodig bij kwesties als de toestroom van vluchtelingen en asielzoekers naar alle lidstaten van de EU, een goede aanpak van georganiseerde misdaad en het bestrijden van het wereldwijde terrorisme.

De EU heeft op het gebied van justitie, vrijheid en veiligheid een gedeelde bevoegdheid. Dat betekent dat zowel de EU als de lidstaten op dit gebied wetgeving kunnen maken. Een lidstaat kan dit echter alleen doen als de EU nog geen wetgeving heeft ontwikkeld. Het Hof van Justitie van de EU†i ziet erop toe dat de Europese wetten goed in de lidstaten worden toegepast. Daarnaast bestaan er verschillende Europese agentschappen†i die de lidstaten ondersteunen bij de samenwerking op het gebied van misdaadbestrijding, migratie en terrorisme.

De EU helpt nationale politiediensten om beter samen te werken bij het bestrijden van misdaad, bijvoorbeeld door het uitwisselen van gegevens. Daarnaast coŲrdineert en ondersteunt de EU de bewaking van de buitengrenzen. Ook heeft de EU maatregelen genomen om terrorisme te bestrijden. Zo is een lijst van terroristische organisaties en personen opgesteld.

1.

Staand beleid

Budget

Het budget voor samenwerking op het gebied van justitie is over verschillende agentschappen verdeeld. In 2018 beschikte Eurojust†i, het agentschap dat de samenwerking tussen gerechtelijke autoriteiten in de EU ondersteunt, over een budget van ruim 38 miljoen euro. Grenswachtagentschap Frontex†i had in dat jaar een budget van 320 miljoen euro. Voor Europol†i, de Europese politie-inlichtingendienst, was in 2018 ruim 133 miljoen beschikbaar.

Uitwisselen van persoonsgegevens

Om het uitwisselen van persoonsgegevens mogelijk te maken is in mei 2005 het Verdrag van PrŁm†i gesloten. Landen konden hierdoor DNA-profielen, vingerafdrukken en nummerplaten vergelijken. Niet alle lidstaten nemen hieraan deel. Vanaf augustus 2011 is dit uitgebreid en kunnen vingerafdrukken, DNA-profielen en kentekenregistraties automatisch worden uitgewisseld tussen alle lidstaten van de Europese Unie. De lidstaten moeten dan wel aan een aantal voorwaarden voldoen die betrekking hebben op de garantie van bescherming van gegevens. Sinds juni 2007 hebben alle EU-landen toegang tot elkaars bestanden.

Om ervoor te zorgen dat de berechting voor iedereen eerlijk verloopt, heeft de Europese Commissie†i een richtlijn opgesteld die het recht op vertaling in strafprocedures vastlegt. Hier staat onder andere in dat een verdachte die in een ander land berecht wordt, recht heeft op een tolk en schriftelijke vertaling van alle documenten die bij de rechtszaak een rol spelen.

Alleen als er aanleiding voor is, zijn ook gegevens over etnische herkomst, politieke en religieuze achtergrond en gezondheid op te vragen bij het land waar die gegevens bekend zijn. Omdat dit gevoelig ligt wat privacy betreft, moeten burgers ervan op de hoogte worden gesteld als hun gegevens worden gebruikt. Zij hebben de mogelijkheid een klacht in te dienen wegens onrechtmatig gebruik als daar sprake van is.

In december 2011 nam het Europees Parlement een richtlijn aan over de rechten van verdachten. Elke verdachte moet een verklaring van zijn rechten krijgen, waarin in eenvoudige taal wordt uitgelegd wat zijn rechten zijn. In oktober 2013 werd de wet in Nederland in werking gesteld.

Asiel- en immigratiebeleid

Het wegvallen van de binnengrenzen maakte ook afstemming van het asiel- en immigratiebeleid†i tussen Europese landen nodig.

Europese landen moeten het onderling eens zijn aan welke kenmerken een 'vluchteling' of een 'ontheemde' moet voldoen om in aanmerking te komen voor een asielaanvraag in een Europees land. Dit is om te voorkomen dat buitenlanders zich massaal aanmelden in ťťn specifiek EU-land waar de immigratieregels soepel zijn. Lidstaten die grenzen aan gebieden waar veel (illegale) migranten vandaan komen, krijgen steun van de Europese Unie.

Bewaken van buitengrenzen

In juli 2006 heeft de Europese Commissie ook een voorstel gelanceerd voor het instellen van snelle interventieteams van Frontex voor het bewaken van de buitengrenzen. De teams kunnen waar nodig operationele of technische assistentie verlenen aan lidstaten. Zo kreeg Griekenland in oktober 2010 steun van enkele grensinterventieteams om de stroom illegale immigranten vanuit Turkije in te dammen. In december 2007 bleek dat het Europees Parlement†i plannen steunt om ook interventieteams in te zetten bij grensoverschrijdende crisissituaties, zoals een ontvoering of kaping.

Het opzetten van een Europees informatiesysteem (het SIS: Schengen Informatie Systeem) waarin gegevens van de migranten centraal beheerd zijn, is ťťn van de pijlers van het Europese immigratiebeleid.

Aanpak van terrorisme

Sinds de aanslagen van 11 september 2001 is ook de aanpak van het internationale terrorisme belangrijk geworden. Het beleid inzake justitie en binnenlandse zaken is gericht op de onderlinge uitwisseling van gegevens over criminele netwerken. Verder is de samenwerking met de Verenigde Staten nauwer geworden.

Wederwijde erkenning rechterlijke uitspraken

In 2008 spraken de EU-ministers van Justitie af dat EU lidstaten elkaars verstekvonnissen erkennen. Dit zijn vonnissen die zijn uitgesproken bij afwezigheid van de beschuldigde. De rechten van de verdachten zijn nu overal in Europa gelijk aan de hand van objectieve criteria. Zo hebben verdachten het recht in hun eigen taal geÔnformeerd te worden over de aanklacht en het recht om zich door een advocaat te laten vertegenwoordigen als ze niet bij het proces zijn.

In hetzelfde jaar werd afgesproken dat de voorwaarden waaronder verdachten worden vrijgelaten in alle lidstaten gelijk moeten zijn. Zo wordt voorkomen dat een verdachte in de ene lidstaat wordt vastgehouden omdat hij anders naar een andere lidstaat zou gaan waar hij zou worden vrijgelaten.

Europees contractrecht

Op 5 juni 2009 nam de raad van ministers enkele belangrijke beslissingen om te komen tot een Europees gerechtelijk netwerk voor Europees contractrecht en voor de beŽindiging van bilaterale afspraken tussen EU-landen. Besloten werd tot:

  • een belangrijkere rol voor de 'contactpunten' voor het verkrijgen van informatie over de rechtspraak in een ander EU-land;
  • beschikbaar stellen van meer financiŽle, technologische en menselijke middelen op nationaal niveau;
  • openstellen van het gerechtelijk netwerk voor bijdragen van mensen uit de dagelijkse rechtspraktijk
  • betere toegang voor het publiek tot het netwerk

Bescherming slachtoffers geweld

Op 4 oktober 2012 heeft de Raad†i een Europese richtlijn†i aangenomen die de rechten van slachtoffers van misdrijven binnen de EU versterkt. Onder de minimumrechten van slachtoffers vallen onder andere het recht op begrijpelijke informatie, passende bescherming voor kwetsbare groepen zoals kinderen en het recht op slachtofferhulp. De lidstaten hebben na publicatie van de richtlijn drie jaar de tijd om de richtlijn om te zetten in nationale wetgeving.

Europese agenda 2015-2020

De Europese Commissie stelde in 2015 haar drie voornaamste veiligheidsprioriteiten vast voor de periode tot aan 2020. Zij zal de nadruk leggen op de bestrijding van terrorisme, georganiseerde misdaad en cybercriminaliteit.

2.

Mijlpalen

Al vanaf 1957 was vrij verkeer van personen op het grondgebied van de Europese Gemeenschap†i een van de doelstellingen van de EG. Destijds ging het vooral om werknemers die zich in een ander land wilden vestigen; van grote hoeveelheden asielzoekers was nog geen sprake.

Pas met de Overeenkomst van Napels van 1967 werd de basis gelegd voor samenwerking over de grenzen heen om landelijke wetgeving of gemeenschapsregels te handhaven. Vanaf 1975 begon men met het oprichten van informele netwerken om de uitwisselingen van ervaring en kennis op dit gebied tussen de lidstaten te bevorderen. Een voorbeeld hiervan is de Trevi-groep. Sinds 1984 komen de ministers van Binnenlandse Zaken en Justitie twee keer per jaar samen om met elkaar te praten.

Met de goedkeuring van de Europese Akte in 1986†i begon ook de weg naar een interne markt. Personen, goederen, kapitaal en diensten moesten zich vrij in de Europese Gemeenschap kunnen bewegen. De grenscontroles tussen de lidstaten moesten worden afgeschaft en de buitengrenzen juist versterkt. Ook moest er een gezamenlijk Europees asiel- en immigratiebeleid worden ontwikkeld.

Het idee van een interne markt werd verder uitgewerkt in het Verdrag van Maastricht†i in 1992 en het Verdrag van Amsterdam†i in 1997. In het Verdrag van Amsterdam werd gesproken over het bouwen van een 'ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid'. Hieronder vallen zaken als de grondrechten, het EU-burgerschap, de mobiliteit van personen, asiel en immigratie, het visumbeleid, het beheer van de buitengrenzen en nauwe samenwerking tussen de nationale politie-, justitie- en douane-autoriteiten.

Door het verdwijnen van de grenscontroles bleek de misdaad in Europa zich snel internationaal te verspreiden. Mensenhandel, drugstransporten, autodiefstallen en (sinds de invoering van de euro) ook valsemunterij zijn Europese problemen geworden. In 2008 werd ook cybercrime een steeds belangrijker veld in de Europese criminaliteitsbestrijding. Dit vraagt om een Europese aanpak. De politiediensten uit de lidstaten werken dan ook steeds vaker samen.

Lees meer

Bron

Taal

Soort Informatie

Europese Unie

NL

Inleiding + samenvatting van de EU wetgeving

Europees Bureau Eerste Kamer (EBEK)

NL

Parlementaire EuropaPoort

3.

Wie doet wat

Bij de besluitvorming op dit beleidsterrein spelen de Europese Commissie†i, de Raad†i, het Europees Parlement†i en de Europese Raad†i een rol. Voor voorstellen over vrij reizen binnen de Unie, en voorstellen aangaande de werkwijze en structuur van Europol en Eurojust geldt de gewone wetgevingsprocedure†i.

Onder justitiŽle samenwerking en de ruimte van vrijheid en veiligheid vallen een aantal specifieke deelgebieden, te weten het Schengen- en visabeleid†i, de bestrijding van terrorisme†i, grenscontroles ten behoeve van het asielbeleid†i en criminaliteitsbeleid†i. Voor maatregelen op die terreinen gelden de besluitvormingsprocedures die daar vermeld staan.

 

Europees orgaan

Verantwoordelijke

Europese Commissie

Eurocommissaris voor Justitie, consumentenrechten en gendergelijkheid†i of

Eurocommissaris voor Migratie, binnenlandse zaken en burgerschap†i of

Eurocommissaris voor Veiligheidsunie†i of

Eurocommissaris voor Betere regelgeving, inter-institutionele relaties, duurzame ontwikkeling, rechtsregels en fundamentele rechten†i

Parlementaire commissie Europees Parlement

commissie Burgerlijke vrijheden, Justitie en Binnenlandse Zaken†i

Nederlands lid commissie Europees Parlement

Lid/leden


Plaatsvervanger(s)

Raad van de Europese Unie

Raad Justitie en Binnenlandse Zaken (JBZ)

Nederlandse afvaardiging Raad van Ministers

Minister van Justitie en Veiligheid, Ferdinand Grapperhaus†i (CDA) of Minister voor Rechtsbescherming, Sander Dekker†i (VVD) of Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Kajsa Ollongren†i (D66) of Staatssecretaris voor asiel en migratie, Ankie Broekers-Knol†i (VVD)

In de tabel hierboven worden verschillende Eurocommissarissen genoemd. Afhankelijk van het onderwerp, is een andere commissaris verantwoordelijk. Voor voorstellen aangaande de werkwijze en structuur van Eurojust†i geldt dat de Eurocommissaris voor Justitie, consumentenrechten en gendergelijkheid eerst verantwoordelijke is. Voor de voorstellen aangaande Europol†i is de eerst verantwoordelijke de Eurocommissaris voor Migratie, binnenlandse zaken en burgerschap.

De Eurocommissaris voor Veiligheidsunie gaat over voorstellen op het gebied van veiligheid. Zaken aangaande fundamentele rechten vallen onder competentie van de Eurocommissaris voor Betere regelgeving, inter-institutionele relaties, duurzame ontwikkeling, rechtsregels en fundamentele rechten.

Invloed nationale parlementen

Nationale parlementen van de lidstaten kunnen binnen acht weken nadat de Europese Commissie een voorstel heeft bekendgemaakt, laten weten dat de Europese Unie zich niet met het onderwerp zou moeten bezighouden†i.

Vanuit het Nederlandse parlement zijn bij dit beleidsterrein betrokken:

 

Nederlands orgaan

Verantwoordelijke

Tweede Kamer

Vaste commissie voor Veiligheid en Justitie (V&J)†i

Tweede Kamer

Vaste commissie voor Europese Zaken (EUZA)†i

Eerste Kamer

Eerste Kamercommissie voor Veiligheid en Justitie (V&J)†i

Eerste Kamer

Eerste Kamercommissie voor Immigratie & Asiel / JBZ-Raad (I&A/JBZ)†i

Eerste Kamer

Eerste Kamercommissie voor Europese Samenwerkingsorganisaties (ESO)†i

Bij administratieve samenwerking tussen de diensten op het gebied van veiligheid en justitie kunnen de lidstaten van de Europese Unie†i ook initiatiefvoorstellen indienen. Voorwaarde is dat een initiatief ten minste door een kwart van de lidstaten wordt ingediend.

Betrokken bij uitvoering

 

Betrokken instantie EU/internationaal

Verantwoordelijke

Directoraat-Generaal

Directoraat-generaal Justitie en Consumentenzaken (JUST)†i

Agentschap

Eurojust†i

Agentschap

Europees Agentschap voor het Beheer van de Operationele Samenwerking aan de Buitengrenzen (FRONTEX)†i

Directoraat-Generaal

Europees Bureau voor de grondrechten (OLAF)†i

Agentschap

Europees Waarnemingscentrum voor Drugs en Drugsverslaving (EWDD)†i

Agentschap

Europese Politieacademie (CEPOL)†i

Agentschap

Europese Politiedienst (Europol)†i

4.

Juridisch kader

De samenwerking op het gebied van justitie, vrijheid en veiligheid vindt haar basis in de politiŽle en justitiŽle samenwerking in het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VwEU)†i.

  • beginselen en politiŽle en justitiŽle samenwerking: derde deel VwEU titel V hoofdstuk I (artikelen 67 t/m 76), hoofdstuk 4 (artikelen 82 t/m 86), hoofdstuk 5 (artikelen 87 t/m 89), zevende deel VwEU art. 346†i lid 1a

Voor specifieke deelgebieden als visabeleid, de bestrijding van terrorisme, en grenscontroles zie die onderdelen op de site.

5.

Meer informatie

Achtergrondartikelen

Europese Unie

Algemeen overzicht EU

Factsheet Europees Parlement

Wetgevingsoverzicht

Statistieken Eurostat