Europese maatregelen coronacrisis

Met dank overgenomen van Europa Nu.
PEC at the European Parliament Presidents Conference
Bron: The Council of the European Union

De uitbraak en de verspreiding van het coronavirus hebben de lidstaten van de Europese Unie gedwongen maatregelen te nemen. De Europese Unie i ondersteunt de lidstaten op een aantal manieren. Allereerst gaat het om het onderling coördineren van de aanpak van het virus. Daarnaast is de Europese vaccinstrategie ontworpen om de ontwikkeling, productie en uitrol van coronavaccins te versnellen. De Europese Commissie i verzekerde zich namens de lidstaten van miljarden vaccins om de bevolking in te enten tegen het virus.

Bovendien speelt de EU een rol bij het opvangen van de economische gevolgen die het indammen van de verspreiding van het virus met zich meebrengt. De Europese begrotingsnormen zijn tijdelijk losgelaten, en lidstaten mogen hun ondernemingen steunen. Op Europees niveau is het Herstelfonds i in het leven geroepen. Er is 750 miljard euro aan leningen en giften beschikbaar voor lidstaten om hun economie draaiende te houden. Het is een compromis tussen Nederland en enkele andere landen die alleen leningen onder strenge steunvoorwaarden wilden, en andere landen die juist meer steun wilden, in de vorm van giften. De eerste herstelgelden hiervoor zijn inmiddels beschikbaar gesteld.

EU-leiders en ministers uit de EU-lidstaten overleggen regelmatig (vooral via videoverbinding) met elkaar over de gezamenlijke aanpak van het virus. De Europese Commissie streeft naar een gemeenschappelijk front om COVID-19 te verslaan.

1.

Volksgezondheid

Volksgezondheid is in eerste instantie een zaak van de lidstaten; de Europese Unie geeft waar mogelijk ondersteuning.

Medische goederen

De Commissie ondersteunt de gezondheidsstelsels van de EU-lidstaten door het opzetten van een voorraad aan medisch materiaal in het kader van RescEU i, het EU-financieringsmechanisme voor 'civiele rampen'. EU-landen kunnen ook extra financiering aanvragen voor het vervoer van essentiële goederen, medische teams en coronapatiënten tussen EU-lidstaten wanneer hun gezondheidszorg overbelast dreigt te raken.

De voorraad bevat materialen als ventilatoren voor intensive care-afdelingen, mondkapjes, en voorraden voor laboratoria. Deze materialen worden voor 90% gefinancierd door de Europese Commissie i. Sinds het begin van de crisis is er voor tientallen miljoenen euro's aan hulpmiddelen centraal ingekocht.

De Commissie wil op lange termijn dat Europa veel minder afhankelijk wordt van andere landen als het gaat om de productie van dergelijke middelen en medicijnen.

Geneesmiddelenstrategie

In het voorjaar van 2021 heeft de Europese Commissie een geneesmiddelenstrategie gepresenteerd, waarmee ontwikkeling en beschikbaarheid van COVID-19-medicijnen bevorderd moet worden. In de strategie is zowel rekening gehouden met onderzoek en ontwikkeling, als met productie, inkoop en uitrol.

Testen en monitoren

De Commissie wil dat de lidstaten informatie over alle verschillende beschikbare testen delen en samen de kwaliteit van bestaande en nieuwe testen nagaan. Verder heeft de Commissie gepleit voor een meer gezamenlijke aanpak bij het inkopen en verdelen van testen over de EU. De Commissie geeft zelf ook geld uit voor de aankoop van en onderzoek naar tests, die ze aan de lidstaten ter beschikking stelt.

De Commissie maakt zich zorgen over de opkomst en de verspreiding van nieuwe varianten van het virus, die volgens onderzoek niet tot een ernstigere vorm van COVID-19 zouden leiden, maar vermoedelijk wel tot 50 à 70% besmettelijker zouden zijn, zoals al het geval is bij de Delta-variant. Daarom roept ze de lidstaten op het onderzoek naar nieuwe varianten, sequencing genoemd, dringend op te drijven. De nationale teststrategieën moeten geüpdatet worden om de nieuwe varianten versneld in kaart te kunnen brengen.

Lidstaten is dringend verzocht nog meer en nog completere informatie over de verspreiding van het virus met elkaar te delen. De Commissie wil dat lidstaten meer werk maken van contactonderzoek, en pleit voor het gebruik van corona-apps. Deze apps zouden ook over de grens moeten werken, en lidstaten moeten onderling data kunnen uitwisselen.

Overdracht coronapatiënten

De Commissie heeft 220 miljoen euro uitgetrokken voor het overdragen van coronapatiënten uit landen waar ziekenhuizen de toestroom niet langer aankunnen. Het wordt als essentieel gezien dat personen, onder wie artsen en patiënten, vrij door de EU kunnen blijven reizen.

Nieuw EU-gezondheidsprogramma

Met zoveel aandacht voor meer coördinatie op het gebied van volksgezondheidsbeleid i heeft de Commissie het EU4Health-programma voorgesteld. Met behulp van innovatie en investeringen heeft EU4Health als doel:

  • Mensen beschermen tegen ernstige gezondheidsbedreigingen;
  • Betere beschikbaarheid van medicijnen;
  • Sterkere zorgsystemen creëren.

Over het voorstel van de Commissie hebben de Raad i en het Europees Parlement i een voorlopig akkoord gesloten.

2.

Vaccinstrategie

Op 17 juni 2020 heeft de Commissie haar vaccinstrategie gepubliceerd. De Europese vaccinstrategie is erop gericht de kwantiteit en de kwaliteit van vaccins voor de lidstaten te waarborgen. Met de strategie wordt de ontwikkeling, de productie en de levering van vaccins ondersteund en aangemoedigd. De Commissie sluit namens de lidstaten aankoopovereenkomsten met individuele vaccinproducenten en heeft tot aan juli 2021 ruim 4,4 miljard dosissen van diverse coronavaccins besteld, en ze blijft onderhandelen over extra leveringen. Doordat er meer dan genoeg vaccins werden aangekocht, is de EU van plan met een eventueel overschot ook haar buurlanden en andere landen te vaccineren.

Het vaccineren van de Europese bevolking ging van start op de Europese vaccinatiedagen van 27 tot 29 december 2020. De Europese Commissie ziet erop toe dat de vaccinatiecampagnes in de lidstaten grotendeels gelijk verlopen, gezien het percentage van het aantal gevaccineerde personen sterk verschilt tussen de lidstaten. Hiertoe is samen met het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) i een monitoringsysteem opgezet om een snelle en efficiënte uitrol van het vaccineren aan te moedigen in de lidstaten. Met twee concrete doelstellingen streeft de Europese Commissie de vaccinatie-inspanning in de lidstaten na:

  • Een vaccinatiegraad van minstens 80% van de tachtigplussers en de zorgverleners in maart 2021
  • Vaccinatie van minimaal 70% van alle volwassenen tegen de zomer van 2021

Om hieraan te kunnen voldoen, is het belangrijk om in hoog tempo vaccins te blijven produceren. Er is geïnvesteerd en ondersteuning geboden aan de fabrieken die vaccins produceren, en de Commissie en het Europees Geneesmiddelen Agentschap (EMA) i werken nauw samen om nieuwe productiefaciliteiten sneller goed te keuren. Verder geeft het ECDC advies aan lidstaten over logistieke procedures zoals het opzetten van vaccinatiecentra en elektronische reservatiesystemen.

De Europese regeringsleiders hebben afgesproken dat nieuwe vaccins een versnelde goedkeuringsprocedure doorlopen, met behoud van een balans tussen zo snel mogelijk vaccineren en afdoende testen of vaccins veilig zijn. Lidstaten mogen in een noodsituatie zelf tijdelijk vaccins toelaten, zonder uitdrukkelijke goedkeuring van het EMA en de Commissie, al gaat dat tegen de geest van samen optrekken in.

Tijdens de EU-top van 25 en 26 maart 2021 i hebben de regeringsleiders van de lidstaten besloten dat landen die te weinig vaccins hebben en daardoor achter lopen met vaccineren, extra vaccins kunnen krijgen. Het betreft hier landen als Bulgarije, Letland en Kroatië.

3.

Ondersteunen economie

Fondsen EU instellingen

De Europese Centrale Bank i ondersteunt de economie door meer geld voor banken beschikbaar te maken - die mogen meer geld lenen voor hetzelfde onderpand - en tegen lagere tarieven. Daarnaast is er een extra opkoopprogramma (Pandemic emergency purchase programme, PEPP) voor obligaties van overheden en bedrijven. Er was in totaal maar liefst 1850 miljard beschikbaar voor dit opkoopprogramma, wat liep tot en met juni 2021.

De Commissie zelf maakte al snel 1 miljard euro vrij uit het Europees Fonds voor Strategische Investeringen i (EFSI). Daarmee kan het Europees Investeringsfonds i (EIF) garanties verstrekken, waardoor banken voor een totaalbedrag van €8 miljard geld zouden kunnen lenen aan 100.000 Europese middelgrote en kleine bedrijven. Ook heeft de Europese Investeringsbank (EIB) i 200 miljard euro extra beschikbaar gemaakt voor de EU, dit bestond voornamelijk uit gunstige leningen voor het midden- en kleinbedrijf.

Door het toepassingsgebied van het Solidariteitsfonds i uit te breiden, zodat het ook grootschalige gezondheidscrises omvat, heeft de Commissie voor nog eens honderden miljoenen euro's aan noodhulp klaar staan voor lidstaten.

De Commissie wil met een speciaal investeringsfonds (het Coronavirus Response Investment Initiative, afgekort als CRII) de hardst getroffen plekken in de economie met miljarden ondersteunen. De Commissie maakte bekend hier 37 miljard euro van het regionaal beleid in te stoppen. Dit investeringsfonds moet worden gevuld met eerder niet uitgegeven geld uit de EU-begroting. De uitbreiding van het fonds (Coronavirus Response Initiative Plus (CRII +)) voert daarnaast buitengewone flexibiliteit in binnen de bestaande Europese structuur- en investeringsfondsen, zodat deze optimaal kunnen worden benut. Ook vereenvoudigt het de procedures, zodat lidstaten de fondsen gemakkelijker kunnen inzetten in regio's waar de nood het hoogst is.

Begrotingsregels en steunpakket

De lidstaten hebben afgesproken dat extra steunmaatregelen buiten de regels van het begrotingspact i vallen. Lidstaten kunnen dus overheidstekorten laten oplopen als dat nodig is. Zo werden de maatregelen van het zwaar getroffen Italië, die het overheidstekort boven de EU-begrotingsnorm van drie procent laten uitkomen, toegestaan.

Over de inzet van het noodfonds (ESM i) om overheden financieel te ondersteunen waren de lidstaten het in eerste instantie niet eens. Zo was er onenigheid over het wel of niet gezamenlijk uitgeven van obligaties, zogenaamde 'coronabonds i'. Op 9 april 2020 zijn de EU ministers van Financiën i het, na stevige onderhandelingen, eens geworden over een steunpakket van 540 miljard euro om zo de economische klappen van de coronacrisis te beperken. Het pakket kan gezien worden als een compromis tussen de uiteenlopende standpunten van noordelijke en zuidelijke Eurolanden. Zo is er in het voordeel van Nederland geen sprake van eurobonds i in het akkoord en wordt er expliciet vermeld dat de 240 miljard euro van het ESM i moet worden gebruikt voor directe en indirecte kosten in de gezondheidszorg. Op 23 april 2020 keurden de regeringsleiders het steunpakket goed.

Staatssteun

De Commissie zal de strenge regels voor staatssteun veel soepeler hanteren bij Europese of nationale steun aan bedrijven die in de problemen zijn gekomen door de uitbraak van het coronavirus. Vooral de vervoerssector en de toeristische industrie kunnen rekenen op begrip. De Commissie maakte bekend de regels voor de 'slots' in de luchtvaart te versoepelen of tot nader order op te schorten. Dat betekent dat vliegtuigmaatschappijen die minder vliegen, de start- en landingsrechten op luchthavens ook niet verliezen.

Op 28 januari 2021 besloot de Commissie de tijdelijke kaderregeling inzake staatssteun, die op 19 maart 2020 is aangenomen om de economie te ondersteunen in de context van de uitbraak van het coronavirus, te verlengen tot 31 december 2021. Ook wordt het toepassingsgebied van de tijdelijke kaderregeling verruimd. Zo komen er onder andere hogere steunplafonds en moet het mogelijk worden voor lidstaten om terugbetaalbare instrumenten om te zetten in andere vormen van steun zoals subsidies.

Werkloosheidsbestrijding

Om het risico op werkloosheid te beperken heeft de Commissie het initiatief SURE (Support mitigating Unemployment Risks in Emergency) gelanceerd. Het gaat om leningen van maximaal 100 miljard euro die door de EU tegen gunstige voorwaarden kunnen worden verstrekt aan lidstaten. De financiële steun kan gebruikt worden om de stijging in overheidsuitgaven op te vangen als gevolg van het aanbieden van werktijdverkortingsregelingen.

De Eurogroep i heeft dit voorstel aangenomen, evenals de Raad i. De Eurogroep heeft hierbij vermeld dat de leningen uit SURE ook kunnen worden gebruikt voor de gezondheidszorg. Verder benadrukt de Eurogroep dat SURE een tijdelijk instrument is en dat sociale zekerheid een nationale bevoegdheid blijft.

4.

Verhoging MFK en apart Herstelfonds

Ursula von der Leyen
Bron: European Commission

Met het Europees Herstelfonds - door de Europese Commissie i NextGenerationEU genoemd - wil de Europese Unie de economische klap van de uitbraak van het COVID-19 virus opvangen. Het Herstelfonds heeft een omvang van 750 miljard euro, bestaande uit 390 miljard aan subsidies en 360 miljard aan leningen.

Lidstaten krijgen deze subsidies en leningen alleen wanneer ze voldoen aan een aantal voorwaarden. Het geld moet gebruikt worden voor 'verstandige hervormingen' met nadruk op duurzaamheid en digitale ontwikkeling. Lidstaten moeten hun plannen ter goedkeuring voorleggen aan de Commissie en de andere lidstaten. Plannen kunnen tot 2023 worden ingediend. Het Herstelfonds is gekoppeld aan het Europees semester i, waarmee ook het toezicht op de uitgaven is geregeld.

De zwaarst getroffen lidstaten zoals Italië en Spanje kunnen aanspraak maken op het meeste geld uit het Herstelfonds. Over de hoogte en de voorwaarden voor het Herstelfonds is hard onderhandeld. Nederland wilde dat het hele fonds uit leningen zou bestaan. Het geld wordt door de Commissie zelf op de kapitaalmarkten geleend, wat in deze omvang nooit eerder is gebeurt.

5.

Reizen en vervoer

Gesloten grenzen voor niet-EU burgers

Op 18 maart 2020 besloten EU-leiders dat grenzen voor personen van buiten de EU werden gesloten in de hele Schengenzone i. Dit deden zij om de verspreiding van het virus te beperken. Vanaf 16 juli 2020 opende de EU geleidelijk weer haar grenzen voor sommige derde landen.

Geleidelijk Schengen heropenen

De meeste lidstaten hebben ook reisbeperkingen opgelegd aan personen en goederen uit andere Schengenlanden, of sloten geheel hun grenzen. Als reactie op de grenssluitingen nam de EU richtlijnen aan om het vrije verkeer van grensarbeiders, goederen en essentiėle diensten te waarborgen. In mei 2020 stelde de Europese Commissie voor om de interne grenzen geleidelijk weer te heropenen. Vanaf 15 juni 2020 openden veel lidstaten als antwoord hierop geleidelijk weer hun grenzen voor andere EU- en Schengenlanden. Lidstaten worden nog steeds geacht in het bijzonder aandacht te besteden aan reisrestricties vanuit gebieden waar een nieuwe virusvariant sterk in omloop is.

Het sluiten van de grenzen, algemene reisverboden, en een algemeen verbod op transport in de lucht, over land en over water zijn niet toegestaan, aangezien specifieke en gerichte maatregelen doeltreffender zijn en minder verstoring teweeg brengen.

Coronapaspoort

Op 20 mei 2021 bereikten het Europees Parlement en de lidstaten een politiek akkoord over het digitaal 'COVID-19 certificaat'. Na instemming van het Europees Parlement, de Commissie en de Raad is de wetgeving omtrent de invoering van het coronapaspoort op 14 juni 2021 ondertekend. De Europese verordening voor het coronapaspoort trad op 1 juli 2021 in werking voor een periode van 12 maanden. Op datzelfde moment werd het technische systeem op EU-niveau voor de controle van certificaten operationeel.

Het digitaal groen certificaat (DGC), in de volksmond ook bekend als het Europees coronapaspoort, maakt vrij reizen voor burgers binnen de EU weer mogelijk sinds zijn inwerkingtrede in juli 2021. Het gestandaardiseerd certificaat wordt in digitale of papieren vorm door de nationale autoriteiten van de EU-lidstaten zelf afgegeven en is voorzien van een QR-code. Deze code dient als bewijs dat de houder tegen COVID-19 gevaccineerd, recent negatief getest of van de ziekte hersteld is. De Commissie laat het aan de Europese landen zelf over om te beslissen of ze mensen toelaten die zijn ingeënt met niet door de EU goedgekeurde vaccins, zoals het Russische Spoetnik of Chinese vaccins.

Ook blijven de EU-landen zelf verantwoordelijk voor beperkende maatregelen en reisbeperkingen die ze aan toeristen en andere bezoekers opleggen, zoals een verplichte quarantaine uit landen waar een hoge besmettingsgraad is.

Transportsector

Voor het vervoer van goederen was al snel afgesproken dat restricties daar niet op van toepassing zijn. Speciale "green lanes" moeten ervoor zorgen dat trucks niet langer dan een kwartier bij een grens stil staan. Voor andere vormen van transport waren soortgelijke regelingen getroffen.

6.

EU in de wereld

Humanitaire hulp

De COVID-19-pandemie heeft vooral de armste landen getroffen en hun humanitaire behoeften nog verergerd. Daarom heeft de EU haar humanitaire steun aan derde landen opgevoerd en 449 miljoen euro vrijgemaakt voor humanitaire hulp, onder meer bestemd om de nood in vluchtelingenkampen enigszins te ledigen.

Ook heeft de EU verschillende bedragen beschikbaar gesteld voor partnerlanden om hun inspanningen te steunen om het coronavirus in te dammen. Een groot deel van de hulp hiervan komt voort uit het partnerschap 'Team Europe'. Verenigd in 'Team Europe' hebben de lidstaten, de Europese instellingen en de bijbehorende financiële instituties sinds het begin van de coronacrisis een bedrag van ruim 40 miljard euro uitgetrokken om landen buiten de EU te helpen met de impact van de coronacrisis. Hiermee wordt humanitaire noodhulp aan partnerlanden verleend, vooral steun in het kader van:

  • humanitaire noodhulp
  • betere sanitaire, water- en gezondheids­systemen
  • het verlichten van de sociale en economische gevolgen van de pandemie

Verder heeft de Europese Commissie in februari 2021 aangekondigd de bijdrage aan COVAX, een wereldwijde alliantie die ervoor moet zorgen dat veilige en doeltreffende vaccins beschikbaar zijn voor iedereen, te verdubbelen tot 1 miljard euro. Dit wereldwijde initiatief moet ervoor zorgen dat ook lage- en middeninkomenslanden over COVID-19-vaccins kunnen beschikken. Tijdens de Europese top van 24-25 mei 2021 hebben de regeringsleiders van de EU lidstaten besloten verder nog minstens 100 miljoen vaccins te doneren voor het eind van 2021.

Buurlanden

In mei 2020 stelde de EU 3 miljard euro aan leningen beschikbaar om oostelijke buurlanden te helpen met de sociale en economische impact van het coronavirus. Daarnaast zou dit bedrag ook de financiële stabiliteit in deze landen moeten waarborgen. De leningen moeten binnen 15 jaar worden terugbetaald.

Voor de zuidelijke buurlanden is een pakket samengesteld van ongeveer 2,3 miljard euro. Hiervan wordt 1 miljard gebruikt ter versterking van de gezondheids- en watersectoren, en 1,3 miljard om het socio-economisch herstel van de landen uit de crisis te bevorderen.

Daarnaast ging de EU akkoord met 3,3 miljard euro voor de Westelijke Balkan. Dit pakket heeft drie doelen:

  • het bieden van steun aan de gezondheidssector
  • het zorgen voor sociaal en economisch herstel
  • het verlenen van humanitaire hulp aan vluchtelingen en macro- en microfinanciële bijstand.

In navolging van de Europese vaccinstrategie wil de Europese Commissie een Europees verdeelmechanisme op poten zetten, waarbij regio's als de Westelijke Balkan, de oostelijke en zuidelijke buurlanden, en Afrika toegang zouden krijgen tot een deel van de 2,3 miljard Europees aangekochte vaccins.

7.

Wie doet wat?

De Commissie heeft voor de aanpak van het coronavirus een responsteam samengesteld. Dit bestaat uit de commissarissen voor de beleidsterreinen die het meest bij de crisis betrokken zijn:

  • de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen i;
  • de vicevoorzitter van de Europese Commissie Margrethe Vestager i;
  • de commissaris voor een economie die werkt voor mensen Valdis Dombrovskis i;
  • de commissaris voor macro-economische aspecten Paolo Gentiloni i;
  • de commissaris voor de interne markt Thierry Breton i;
  • de commissaris voor alle gezondheidsaspecten Stella Kyriakides i. Zij zit het Europees team van wetenschappelijke deskundigen in de strijd tegen het coronavirus, samen met Ursula von der Leyen, voor.
  • de commissaris voor crisisbeheer Janez Lenarcic i. Hij zit ook het Crisiscoördinatiecomité voor. Dit Comité komt regelmatig bijeen om het werk van de betrokken afdelingen van de Commissie en de EU-agentschappen i op elkaar af te stemmen.
  • de commissaris voor grenskwesties Ylva Johansson i. Zij is voornamelijk belast met het sluiten van de Stengenbuitengrens.
  • de commissaris voor mobiliteit Adina Valean i. Zij is voornamelijk belast met de gevolgen van het coronavirus voor de luchtvaartindustrie. Zo heeft zij al besloten dat de 'slots' (landingsrechten) in de luchtvaart niet vervallen.

De meest betrokken instituties zijn:

8.

Meer informatie