Democratie en rechtsstaat EU-lidstaten onder druk - EU monitor

EU monitor
Zondag 29 november 2020
kalender

Democratie en rechtsstaat EU-lidstaten onder druk

Met dank overgenomen van Europa Nu.

In verschillende Europese landen staan democratie en rechtsstaat onder druk momenteel. De Europese Commissie en het Europees Parlement i maken zich het meest zorgen over de democratie en de rechtsstaat in de EU-lidstaten Polen en Hongarije. Deze zorgen hebben in beide gevallen geleid tot de start van een artikel 7-procedure. De procedures tegen beide landen lopen nog.

Hongarije en Polen zijn niet de enige lidstaten i die in deze context in de belangstelling staan van de Europese Commissie en het Europees Parlement. Zo is er kritiek geuit i op het functioneren van de rechtsstaat van Malta en is de situatie in Roemenië volgens de Commissie "bedroevend" i. Ook Slowakije en Bulgarije worden in de gaten gehouden.

Als een lidstaat de rechtsstaat systematisch schendt, krijgt het een waarschuwing van de Europese Commissie op basis van de 'rule of law-procedure'. Als de situatie dan niet verbetert, kan een artikel 7-procedure i worden gestart. In dat geval kan een lidstaat worden geschorst: het verliest dan stemrecht in de Europese Raad.

EU en democratie en rechtsstaat

Democratie i is één van de kernwaarden van de Europese Unie. Hetzelfde geldt voor de rechtsstatelijkheid. Lidstaten van de Europese Unie mogen deze belangrijke pijlers niet in gevaar brengen. De Europese Commissie i ziet erop toe dat de lidstaten deze kernwaarden naleven.

In maart 2019 heeft de Europese Commissie 6 ton beschikbaar gesteld ter ondersteuning van rechtszaken tegen overheden die mogelijk niet voldoen aan de democratische kernwaarden van de EU. Onder andere journalisten en maatschappelijke organisaties kunnen een beroep doen op dit fonds om zo een betere kans te maken een succesvolle zaak aan te spannen. Vooralsnog zal het fonds voor twee jaar worden opgezet. Europarlementariër Sophie in 't Veld i (D66) kwam in 2017 met het idee voor een dergelijk fonds.

In juli 2019 kondigde de Commissie aan een toetsingsproces op te zetten. Zij wil jaarlijks verslag uitbrengen over de toestand van de rechtsstaat in alle lidstaten. In september 2020 verscheen het eerste verslag. De Commissie maakt zich grote zorgen over de rechtsstaat in verschillende landen vanwege de coronacrisis. Zoals verwacht uitte de Commissie de grootste zorgen over de rechtsstaat in Hongarije en Polen.

1.

Instrumenten Europese Commissie

Rule of law-procedure

Eén van de taken van de Commissie is toezien op de rechtsstaat in de lidstaten. Wanneer een lidstaat maatregelen neemt die de rechtsstaat kunnen bedreigen, kan de Commissie de 'rule of law-procedure' starten. De (dreigende) schending van de rechtsstaat wordt dan aangekaart bij de betreffende lidstaten en de andere EU-leden.

Artikel 7-procedure

Indien de 'rule of law-procedure' niet genoeg verbetering oplevert, kan de artikel 7-procedure i gestart worden. Deze procedure maakt het mogelijk een lidstaat te schorsen, waarmee het stemrecht in de Europese Raad vervalt.

Jaarlijks toetsingsproces

In juli 2019 kondigde de Commissie aan een toetsingsproces op te zetten, om problemen met betrekking tot de rechtsstaat te voorkomen. Zij wil jaarlijks verslag uitbrengen over de toestand van de rechtsstaat in alle lidstaten. De Commissie gaat onder andere het maatschappelijk middenveld, de Raad van Europa i en andere internationale organisaties, lidstaten, het Europees Parlement en de Raad betrekken bij het voorkomen van problemen met de rechtsstaat. Er komt een specifieke communicatiestrategie voor de rechtsstaat en de Commissie breidt het EU-scorebord voor justitie verder uit. In september 2020 verscheen dit eerste verslag.

2.

Polen

Vlag van Polen. Europa maakt zich zorgen over de democratie in Polen.

De Europese Commissie i en het Europees Parlement i maken zich zorgen over de rechtsstaat in EU-lidstaat Polen. Ze vinden hervormingen die daar de laatste jaren zijn doorgevoerd in strijd met de Europese waarden van vrijheid en democratie. De hervormingen hebben geleid tot een beperking van de bevoegdheden van het Grondwettelijk Hof, een omstreden mediawet, en meer invloed van de politiek op de rechterlijke macht.

In 2016 gaf vicevoorzitter Frans Timmermans i Polen namens de Europese Commissie een officiële waarschuwing. De Poolse regering wees de kritiek van de hand en draaide de rechterlijke hervormingen niet terug. Daarna volgden nieuwe waarschuwingen en aanbevelingen, die de Poolse regering eveneens in de wind sloeg. Het belangrijkste argument van de Poolse regering is de soevereiniteit: de Europese Unie mag zich niet mengen in interne politieke kwesties. De EU wijst Polen op haar beurt op de EU-verdragen, die een behoorlijke rechtsstaat van lidstaten voorschrijven.

Op 1 maart 2018 stemde het EP voor het starten van een artikel 7-procedure i tegen Polen. Hiermee kan Polen haar stemrecht in de Europese Raad i verliezen, mits de Raad er unaniem mee instemt. Omdat Hongarije aangegeven heeft tegen te stemmen is de kans hierop klein. De EC is vier inbreukprocedures gestart tegen Polen, met de meest recente op 29 april 2020. Bij de inbreukprocedure hebben de EC en uiteindelijk ook het Europees Hof de macht om een land te dwingen tot naleving van Europese regelgeving, en zijn ze niet afhankelijk van een lidstaat die tegenwerkt. Uit het Commissierapport over de rechtsstaat in Polen uit 2020 bleek dat de situatie nog steeds zorgelijk is.

3.

Hongarije

vlag Hongarije wapperend

De Europese Commissie i en het Europees Parlement i zijn bezorgd over de staat van de rechtsstaat in Hongarije. Premier Viktor Orbán (Fidesz) i voert omstreden wijzigingen door die de democratie onder druk zetten. Zo heeft hij een mediawet en een universiteitswet ingevoerd, waarin allerlei beperkingen worden opgelegd. Ook is er forse kritiek op de harde opstelling van Hongarije in de vluchtelingencrisis. De maatregelen die Orban in 2020 nam om per decreet te kunnen handelen tijdens de coronacrisis kwam hem op veel kritiek te staan, en de maatregelen werd niet veel later weer goeddeels ingetrokken.

De Europese Commissie stelt dat de veranderingen in Hongarije de rechtsstaat dreigen te ondermijnen en dat daarmee de Europese normen onder druk staan. Onder leiding van Frans Timmermans i is de Europese Commissie daarom in 2017 verschillende inbreukprocedures tegen het land gestart, omdat de commissie vindt dat Hongaarse wetten niet voldoen aan Europese regelgeving. Eurocommissaris Jourová i nam het stokje van Timmermans over en hield de kritische lijn vast. In de landenrapportage over de rechtstaat uit 2020 werden alle zorgen over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, inmenging van de overheid bij media, de gebrekkige aanpak van corruptie en het gebrek aan transparante besluitvorming herhaald.

Ook het Europees Parlement kijkt kritisch naar de situatie in Hongarije. Namens het Europees Parlement onderzocht Hongarije-rapporteur Judith Sargentini i de staat van de democratie en rechtsstaat in Hongarije. In april 2018 adviseerde ze om de artikel 7-procedure i te starten tegen Hongarije. Die procedure kan er in het uiterste geval toe leiden dat het land zijn stemrecht verliest binnen de EU.

4.

Malta

De Raad van Europa i en het Europees Parlement zijn beide kritisch over de rechtsstaat op Malta i. Directe aanleiding voor deze kritiek is de moord op onderzoeksjournaliste Daphne Caruana Galazia, wier auto werd opgeblazen. Zij publiceerde over corruptie binnen de Maltese regering. Het onderzoek naar de moord verloopt traag. De autoriteiten op Malta maken weinig werk van de moord, die hen goed uit leek te komen. De Maltese premier had een smaadprocedure tegen haar lopen en die zaak heeft hij ook na haar dood aangehouden.

Het Europees Parlement heeft een speciale werkgroep in het leven geroepen om de Maltese rechtsstaat te onderzoeken. Deze werkgroep staat onder leiding van de Nederlandse Sophie in 't Veld i. Zij is rapporteur i en is van mening dat de rechtsstaat van Malta niet functioneert. Volgens haar kampt Malta met twee belangrijke problemen. Ten eerste vindt zij, net als de Raad van Europa, de macht van de premier te groot. De scheiding der machten is niet goed geregeld. Ten tweede is er in grote mate sprake van corruptie binnen de Maltese regering. Zo kun je voor een bedrag van 650.000 euro een Maltees paspoort krijgen en heeft de minister van Energie enige belangen in een energiebedrijf in Dubai.

Onderzoek van deze werkgroep Malta leidde tot een ontwerpresolutie in het Europees Parlement, waarin staat dat Malta moet stoppen met het verkopen van paspoorten aan rijke niet-Europeanen en een onderzoek moet instellen over de gevolgen van de paspoortverkooppraktijk. Deze resolutie is nog niet aangenomen. Als het Europees Parlement deze resolutie wel aanneemt, roept het de Europese Commissie op een pre-artikel-7-procedure tegen het land te starten. Dan komt Malta onder verscherpt toezicht van de Europese Commissie. Als er dan geen verbetering optreedt, kan de Commissie een artikel-7-procedure starten.

In de Raad van Europa publiceerde de Venetië-Commissie i op 17 december 2018 een rapport over de toestand op Malta. De kritiek van deze commissie richt zich op de macht van de premier, die de uitvoerende, wetgevende en rechtsprekende macht alle drie in zijn zak lijkt te hebben. Daarnaast baart het de Raad van Europa zorgen dat de procureur-generaal zowel openbaar aanklager als adviseur van de regering is en dat de Maltese parlementariërs zo weinig verdienen dat zij omkopingsgevoelig zijn.

In een rapport van de Raad van Europa in mei 2019, onder andere naar aanleiding van het rapport van de Venetië-Commissie, stelt de Raad dat veel zaken op het gebied van onder andere corruptie blijven liggen en niet onderzocht worden. Een van de belangrijkste aanbevelingen is dat het kabinet van de premier onderworpen moet worden aan een effectief systeem van checks and balances.

Ook wordt in het rapport kritiek geuit op de staat van de rechtspraak; verder roept de Raad van Europa Malta op om binnen drie maanden een onafhankelijk publiekelijk onderzoek in te stellen om aan de voorwaarden van Artikel 2 EVRM i (de bescherming van het recht op leven) te voldoen. Het rapport werd opgesteld door Pieter Omtzigt i, Tweede Kamerlid voor het CDA.

In december 2019 stuurde het Europees Parlement een speciale delegatie onder leiding van Sophie in't Veld naar Malta om de situatie in ogenschouw te nemen.

5.

Slowakije

De rechtsstaat van Slowakije i staat ook onder druk. Om hier onderzoek naar te doen is er in het Parlement een werkgroep ingesteld die de situatie in Slowakije heeft bekeken. De werkgroep staat onder leiding van Sophie in 't Veld, die ook de rechtsstaat van Malta onderzoekt. Het onderzoek van Sophie in 't Veld heeft geleid tot een onderwerpresolutie, waarin de Slowaakse regering veroordeeld wordt. Hierover moet nog gestemd worden.

De directe aanleiding voor het onderzoek naar de situatie in Slowakije was de moord op onderzoeksjournalist Ján Kuciak. Hij bracht corruptienetwerken aan het licht in Slowakije. De moord was vergelijkbaar met die in Malta. In Slowakije zit meer vaart achter het onderzoek naar de moord dan in Malta, maar ook in dit land wordt niet uitgesloten dat er regeringsfunctionarissen zijn die betrokken zijn bij corruptie en schending van de rechtsstaat.

6.

Roemenië

De Europese Commissie constateerde in 2012 dat Roemenië i nog fundamentele hervormingen moet doorvoeren om het functioneren van de democratie en rechtsstaat te waarborgen. Frans Timmermans i, vicevoorzitter van de Europese Commissie, noemde deze situatie in Roemenië "erg bedroevend". Timmermans stuurde in mei 2019 een brief naar de Roemeense regering waarin hij het land aanspoorde om in de juiste richting verder te gaan. Er werd gedreigd dat de EU anders actie zou ondernemen tegen Roemenië, bijvoorbeeld door het stemrecht af te nemen in de Europese Raad i. Volgens Timmermans is het starten van een artikel 7-procedure i echter nog niet aan de orde.

De voornaamste problemen rond de rechtsstaat zijn de hervormingen die de onafhankelijkheid van justitie aantasten en de aanpak van de corruptie beperken. Zo is het hoofd van het anti-corruptieagentschap ontslagen, wil de regering de maximumstraf op corruptie verlagen en de duur van strafonderzoeken tot hooguit een jaar beperken.

Nadat in mei 2019 de voormalige Roemeense leider Liviu Dragnea veroordeeld werd tot drieënhalf jaar gevangenisstraf voor corruptie, nam Viorica Dăncilă i zijn taken over als interim-premier. Dăncilă gaf aan dat zij wil stoppen met de controversiële juridische hervormingen en de partij een andere koers wil laten varen. Ze wil zich enkel focussen op het verbeteren van de gezondheidszorg, scholen en infrastructuur van Roemenië. Daarnaast wil zij zorgen voor meer democratie, transparantie en integriteit binnen haar partij: de sociaaldemocratische PSD.

7.

Bulgarije

In Bulgarije is sprake van 'een aanzienlijke achteruitgang wat betreft de eerbiediging van de rechtsstaat, de democratie en de grondrechten, met inbegrip van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de scheiding der machten, de strijd tegen corruptie en de mediavrijheid', aldus een resolutie van het Europees Parlement die in oktober 2020 werd aangenomen.

Vooral sinds juli 2020 wordt veelvuldig gedemonstreerd tegen de Bulgaarse regering van premier Bojko Borisov i. Hij zou zich schuldig maken aan corruptie en misbruik van EU-gelden. Ook de president van Bulgarije, Rumen Radew, riep op tot het aftreden van de regering van Borisov. Vooralsnog weigert de regering te vertrekken.

Het Europees Parlement veroordeelt het politiegeweld en het 'buitensporig optreden', in het bijzonder het gebruik van geweld tegen vrouwen, kinderen en journalisten, evenals 'de onwettige en buitensporige audits' van privébedrijven die de demonstranten steunen.

Andere zorgen zijn:

  • grondwetshervormingen die niet in lijn zijn met internationale standaarden
  • mogelijke aanpassingen aan de kieswet, kort voor de verkiezingen
  • te snel aangenomen wetgeving
  • onderzoeken naar corruptie in hogere kringen zonder tastbaar resultaat
  • de status van de grondrechten, bijvoorbeeld m.b.t. haatzaaiing, discriminatie op grond van geslacht en seksuele geaardheid, de rechten van Roma en asielzoekers
  • afname van de mediavrijheid
  • zelfverrijking door de regeringspartij met belastinggeld en EU-gelden