Europees Herstelfonds uit de coronacrisis

Met dank overgenomen van Europa Nu.
Ursula von der Leyen
Bron: European Commission

Door de uitbraak van het coronavirus is de economische situatie in Europa ingrijpend veranderd. Daarom is een Europees Herstelfonds - door de Europese Commissie i Next Generation EU genoemd - in werking getreden om de klappen van de crisis op te kunnen vangen. Het Herstelfonds heeft een omvang van 750 miljard euro, waarvan 390 miljard subsidies zullen zijn voor lidstaten, en 360 miljard leningen.

De zwaarst getroffen lidstaten zoals Italië en Spanje maken aanspraak op de hoogste gelden uit het Herstelfonds. Lidstaten krijgen deze subsidies en leningen alleen wanneer ze voldoen aan een aantal voorwaarden. De Commissie en de andere lidstaten moeten akkoord gaan met het doel waar een lidstaat het geld aan wil uitgeven en in hoeverre die lidstaat het gebruikt voor verstandige hervormingen.

De onderhandelingen over het Herstelfonds waren gekoppeld aan de onderhandelingen over de nieuwe meerjarenbegroting voor 2021-2027 i. Met name de zuinige landen, waaronder Nederland, en de zuidelijke lidstaten botsten over het aandeel giften in het fonds, en over hoe streng de voorwaarden mochten zijn. Sinds 19 februari 2021 kunnen landen aanvragen indienen bij de Europese Commissie.

1.

Herstelfonds in detail

Verdeling

De verdeling van alle subsidies en leningen is opgehangen aan een aantal criteria zoals de werkloosheidscijfers in de jaren voor de crisis, de verwachte daling van het BNP en het gemiddelde inkomen per inwoner. Zo krijgen hard getroffen lidstaten en lidstaten die het economisch moeilijker hebben het meeste geld, en welvarende landen juist minder.

Van de 750 miljard is een 'klein' deel van het geld, zo'n 77 miljard, geoormerkt voor specifieke uitgaven gekoppeld aan programma's als onder anderen ReactEU (het crisisfonds), Horizon Europe (onderzoek) en het Just Transition Fund (klimaat). Het overgrote deel is dus bestemd voor algemene steun en het ondersteunen van hervormingen.

Het fonds is een tijdelijke aanvulling op de normale begroting van de EU. Binnen drie jaar moeten alle aanvragen zijn ingediend, daarna wordt er geen geld meer verstrekt.

Nederland

Nederland kan op basis van die indicatoren aanspraak maken op maximaal zes miljard euro uit de 'algemene' pot van het Herstelfonds, en daarnaast kan het nog geld ontvangen uit de specifieke programma's.

Plannen goedkeuren & toezicht

Een lidstaat die gebruik wil maken van geld uit het Herstelfonds moet een plan inleveren bij de Commissie. De Commissie beoordeelt de plannen en legt haar bevindingen voor aan de lidstaten. Voorwaarde voor een positief oordeel is dat plannen moeten bijdragen aan de klimaatdoelen en de digitale transitie. Daarom moet tenminste 37 procent van de begrotingsplannen aan klimaatmaatregelen worden besteed, en 20 procent aan digitalisering.

Bij het beoordelen van deze aanvragen kijkt de Commissie ook hoe ze worden ingepast in bredere economische plannen van een lidstaat, waar de Commissie in het kader van het Europees semester i al naar kijkt.

De lidstaten geven het laatste oordeel. Ze stemmen met gekwalificeerde meerderheid van stemmen i.

Uitbetaling van de gelden hangt niet alleen af van de plannen, maar ook van wat er van terecht is gekomen. De Commissie kijkt samen met het Economisch en Financieel Comité van de Raad naar de mate waarin doelen behaald zijn en worden. Blijft een lidstaat in gebreke en komt er weinig terecht van voorgenomen hervormingen, dan kan een andere lidstaat bezwaar maken tegen verdere uitbetaling van steungelden. De kwestie wordt dan tijdens de eerstvolgende vergadering van de Europese regeringsleiders i besproken.

Financiering

Het Herstelfonds zal worden gefinancierd door de Europese Commissie zelf. De Commissie mag geld ophalen op de kapitaalmarkten. Omdat het om - voor de EU - om een ongekend hoog bedrag aan uit te zetten leningen gaat, wil de Commissie haar activiteiten nauw afstemmen met de lidstaten. En er zal alleen met financiële instellingen gewerkt worden die onder Europese toezichthouders vallen.

De Europese begroting, gefinancierd door de lidstaten, is het onderpand. Het geld zal worden terugbetaald uit nieuwe inkomstenbronnen voor de Commissie. In 2021 komt er een belasting op plastic afval, in 2023 volgen er een belasting op digitale activiteiten, inkomsten uit het - mogelijk verder uitgebreide - emissiehandelssysteem én nog verder uit te werken plannen.

De leningen moeten uiterlijk in 2058 zijn afgelost.

Eindbedrag

De EU zal tot 2026 geld lening uitzetten op de kapitaalmarkt. Met een correctie voor de verwachte inflatie komt het uiteindelijke te lenen bedrag uit op ruim 800 miljard.

2.

Overige steunmaatregelen

ECB

In de loop van de crisis zijn er door andere instellingen nog andere steunmaatregelen getroffen, die losstaan van het gepresenteerde herstelfonds. Op 19 maart 2020 presenteerde de Europese Centrale Bank (ECB) i een extra opkoopprogramma van obligaties i ter waarde van 750 miljard euro. Dit programma zorgt ervoor dat er extra geld in het systeem wordt gepompt zodat de rente op obligaties daalt. Hierdoor wordt lenen voor bedrijven en overheden goedkoper.

ECB-president Christine Lagarde i stelde in een verklaring hierbij dat er bij de ECB 'geen limiet is als het gaat om de toewijding aan de euro'. Dit noodpakket van de ECB liep normaal tot eind 2020, maar werd door de aanhoudende coronacrisis en de gevolgen voor de economie eerst verlengd tot juni 2021 en later tot maart 2022.

Het opkoopprogramma is vanwege de voortdurende pandemie verder uitgebreid met 600 miljard euro. Hierdoor wordt het mogelijk om in totaal 1350 miljard euro aan obligaties op te kopen in dit programma.

EIB

De Europese Investeringsbank (EIB) i heeft ook besloten om 200 miljard euro extra in de EU te steken. Dit geld bestaat uit leningen voor het midden- en kleinbedrijf.

ESM

Na verhitte discussies in de Eurogroep kwam deze op 9 april 2020 met een steunpakket van 540 miljard euro om de economische problemen van de coronacrisis in de EU te beperken. In dit pakket zitten geen eurobonds, waar veel discussie over was. Wel werden de ministers het eens over het inzetten van het Europese Stabiliteitsmechanisme (ESM), ter waarde van 240 miljard euro.

Overige maatregelen van de Europese Commissie

De Europese Commissie i zelf heeft al een aantal steunmaatregelen getroffen om de risico's van de crisis te beperken. Zo heeft de Commissie een speciaal investeringsfonds geïntroduceerd, het Coronavirus Response Investment Initiative (CRII). Hiermee wil de Commissie de hardst getroffen plekken in de economie met 37 miljard van het regionaal beleid i ondersteunen. Daarnaast heeft de Commissie het initiatief SURE (Support mitigating Unemployment Risks in Emergency) gelanceerd om het risico op werkloosheid te beperken. De Commissie vaardigt hierin maximaal 100 miljard euro aan leningen uit tegen gunstige voorwaarden aan lidstaten. Beide initiatieven zijn door de Raad i en het Europees Parlement i goedgekeurd.

3.

Meer informatie