Brexit: Verenigd Koninkrijk stapt uit Europese Unie - EU monitor

EU monitor
Dinsdag 17 september 2019
kalender
Met dank overgenomen van Europa Nu.
Brexit: vlag naast Big Ben met Vote to Leave © Europese Unie 2016 - Europees Parlement

Het Verenigd Koninkrijk zal de Europese Unie†i verlaten: de 'brexit'. Er is in principe een akkoord tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk (VK) gesloten dat de scheidingsvoorwaarden regelt en een opmaat vormt voor de relatie tussen de EU en het VK na de brexit. Het Britse parlement moet nog instemmen met dit akkoord, en dat is nog steeds niet gebeurd.

De Britse politiek is tot op het bot verdeeld of een 'brexit' wel een goed idee is, en hoe deze er dan uit moet komen te zien. Zolang het huidige of een mogelijk aangepast akkoord nog niet is goedgekeurd, bestaat het risico van een 'no deal-brexit'; het VK verlaat de EU dan zonder afspraken over douanesamenwerking, handelstarieven, criminaliteitsbestrijding en nog veel meer. Met of zonder akkoord, de brexit zal grote gevolgen hebben voor het Verenigd Koninkrijk maar ook voor de Europese Unie, en in het bijzonder lidstaten die veel met het VK handelen - zoals Nederland. De Nederlandse overheid probeert de schade van een brexit waar mogelijk te beperken.

De huidige datum voor de brexit is 31 oktober 2019. Mocht het VK om uitstel vragen, dan kunnen de Europese regeringsleiders besluiten de brexit wederom uit te stellen.

 

De redactie van Europa Nu zou graag actuele informatie willen verstrekken over de brexit. De situatie verandert immers van dag tot dag en soms van uur tot uur. Het ontbreekt de redactie van Europa Nu echter aan de middelen om daar op een slagvaardige manier verslag van te kunnen doen.

Europa Nu wordt geheel voor eigen rekening onderhouden door PDC (partner van het Montesquieu Instituut). Door het ontbreken van externe financiering zijn wij helaas genoodzaakt onze inspanning te beperken tot het volgen van het nieuws en het weergeven van de hoofdlijnen van de brexit.

1.

Voorgeschiedenis

Oorspronkelijk zou het Verenigd Koninkrijk op 29 maart 2019 de Europese Unie†i verlaten: de 'brexit'. De brexit is echter al verschillende keren uitgesteld, omdat er geen overeenstemming bereikt wordt over de manier waarop brexit plaats moet vinden: aanvankelijk was brexit uitgesteld naar 12 april 2019.

De Europese regeringsleiders†i stemden op 25 november 2018 al in met een akkoord ťn met een politieke verklaring over de relatie na het Britse vertrek. Het Britse parlement heeft vooralsnog echter niet met deze 'brexitdeal' ingestemd. De deal regelt onder meer de rechten van burgers van het VK en de EU en de financiŽle afrekening. De Britten moeten volgens de deal ruim 40 miljard euro betalen om hun lidmaatschapsverplichtingen na te komen. Daarnaast zorgt het akkoord ervoor dat er geen harde grens komt tussen Ierland en het Britse Noord-Ierland.

2.

Akkoord EU-VK over scheidingsvoorwaarden

Na lange en moeizame onderhandelingen bereikten de EU en het Verenigd Koninkrijk op 25 november 2018 een akkoord over de voorwaarden voor brexit. Het akkoord bevat ook afspraken in over een overgangsperiode van 30 maart 2019 tot december 2020 voor wat betreft het openhouden van de grenzen voor de handel. Er is echter geen overeenstemming bereikt tussen het Britse parlement en de premier over dit akkoord.

Er is voor eind 2020 gekozen omdat het nieuwe meerjarig financieel kader†i van de EU op 1 januari 2021 begint. Het Britse Lagerhuis echter stemde meermaals in ruime meerderheid tegen dit akkoord, waardoor toenmalig premier Theresa May terug moest naar de EU om over de voorwaarden te praten.

De belangrijkste punten uit het akkoord dat er op dit moment ligt op een rij:

  • gedurende een overgangperiode van 21 maanden zal het Verenigd Koninkrijk bestaande en nieuwe Europese regels overnemen. Hierdoor kunnen de grenzen voor beide partners helemaal open blijven voor wat betreft de handel in goederen. Ook op het gebied van justitiŽle en defensiesamenwerking blijven de Europese regels van kracht. De Britten zijn geen lid meer van de EU en zullen dus niet over nieuwe Europese regelgeving mogen mee stemmen
  • er is een zogeheten 'backstop' ingesteld. Kort gezegd betekent dit dat de overgangsperiode wordt verlengd zolang er geen akkoord is over de handelsrelatie tussen de EU en het VK. Deze backstop is een garantie dat er niet alsnog plots een harde grens tussen Ierland en Noord-Ierland komt na 2020. De precieze formulering is ontzettend complex, omdat de backstop over de verhouding tussen Noord-Ierland en de EU gaat ťn over de verhouding tussen de EU en de rest van het Verenigd Koninkrijk, en hoe die afspraken zich weer tot elkaar verhouden
  • video NOS over de backstop: https://nos.nl/video/2263104-wat-is-toch-die-brexit-backstop.html
  • zo lang er geen handelsakkoord is tussen de EU en het VK en de backstop van kracht is mag het Verenigd Koninkrijk geen handelsakkoord met derde landen van kracht laten worden. Het VK maakt immers nog deel uit van de Europese douane-unie. Dit geldt alleen voor de handel in goederen
  • zo lang er geen akkoord is over de visserij zullen EU-schepen niet in Britse wateren vissen, en zal de EU importheffingen instellen op Britse visproducten
  • voor financiŽle diensten zal het systeem van wederkerigheid ('equivalence') gaan gelden. Beide partijen zullen elkaars standaarden erkennen zolang ze ongeveer hetzelfde doel dienen, regelgeving mag niet veel strenger of losser zijn
  • onenigheid over regelgeving zal door een onafhankelijk panel worden behandeld. Als het specifiek over Europese wetgeving gaat valt dit echter onder het Europees Hof
  • gedurende de overgangsperiode geldt het EU-recht bij grensoverschrijdende conflicten
  • de rechten van Britse burgers die vůůr het einde van de overgangsperiode vijf jaar of langer in de EU wonen en van EU-burgers die vůůr het einde van de overgangsperiode vijf jaar of langer in het VK zijn gevestigd, zullen gewaarborgd blijven. Zij behouden sociale rechten en plichten, en hun recht op vrij verkeer tussen het VK en de EU. De Britten kunnen na brexit restricties op het verblijf, in en toegang tot het VK instellen
  • de Britten zullen alle financiŽle verplichtingen die zij zijn aangegaan voldoen, zoals afgesproken in april 2017. In het akkoord staan geen bedragen genoemd, alleen de manier waarop de bedragen worden berekend. Het gaat om een bedrag van ongeveer 40 miljard euro.

Formeel betreft het akkoord de volgende drie dossiers:

Toekomstig (handels)akkoord

Naast de reeks gemaakte afspraken is duidelijk dat de EU en het VK na de brexit de onderhandelingen zullen voortzetten. Verreweg het meest belangrijk is het sluiten van een definitief handelsakkoord. Op andere terreinen, zoals het uitwisselen van data voor het bestrijden van criminaliteit en terrorisme, kunnen afspraken gemaakt worden zodra het VK daar regelgeving voor heeft opgesteld.

Eerder gaf het VK aan op het gebied van veiligheid nauw met de EU te willen samenwerken, en blijven meedoen met een aantal Europese agentschappen: het Europees Agentschap voor de veiligheid van de luchtvaart†i, het Europees Geneesmiddelenbureau†i en het Europees Agentschap voor chemische stoffen†i. De Britten zouden mogelijk de regels van die agentschappen accepteren en blijven meebetalen aan de werkzaamheden daarvan, zonder dat ze hun stemrecht behouden.

3.

Probleemdossiers

In de onderhandelingen zorgen vooral de volgende onderwerpen voor onenigheid:

Grens met Ierland

Het grootste hoofdpijndossier is de grens tussen Ierland en Noord-Ierland. Beide partijen willen dat deze volledig open blijft. Dat kan alleen als de Britten in de interne markt blijven, wat nog onzeker is. Een regeling die ervoor zorgt dat die grens openblijft zonder douanecontroles ťn dat het Verenigd Koninkrijk eigen handelsregels heeft, lijkt een onmogelijke opgave.

Ook met het bereikte akkoord van 25 november 2018 is deze kwestie nog niet opgelost, anders dan dat de huidige situatie tot december 2020 blijft bestaan.

Handelsrelatie

De belangrijkste vraag is hoe de handelsrelatie er uit komt te zien. Er zijn een aantal opties, variŽrend van vrijwel volledige vrijhandel (zoals met bijvoorbeeld Noorwegen) tot een 'regulier' handelsverdrag (zoals met Japan of Canada). De mate waarin de grenzen open kunnen blijven hangt af van de vraag in hoeverre de EU en het VK bereid zijn elkaars regels over te nemen en/of te accepteren. Zo wil de EU dat de eigen strenge milieu-eisen niet worden ondermijnd door producten uit het VK die niet aan die eisen voldoen.

4.

Naar een harde of een zachte brexit?

Het schrikbeeld van de EU en ook veel Britten is dat er gťťn akkoord ligt voordat de brexit plaatsvindt. Dat betekent dat er geen afspraken zijn en de handelsrelatie onder het regime van de Wereldhandelsorganisatie†i plaatsvindt, het absolute minimum. Dan zijn er ook geen afspraken over zaken als wederzijdse hulp bij de aanpak van terrorisme en mensenhandel, geen programma's voor samenwerking op het gebied van onderzoek, en geen afspraken op andere terreinen waarop nu samen wordt opgetrokken. Dit is de 'harde brexit'.

'No-deal' scenario

In de loop van 2018 begonnen steeds meer mensen en bedrijven zich zorgen te maken over de gevolgen van de brexit, en vooral van de gevolgen van een harde of 'no-deal' brexit. De impasse in de onderhandelingen heeft dit proces versneld. Zowel de EU als het VK hebben draaiboeken en scenario's opgesteld over wat er gaat gebeuren als ze er niet uit komen in de onderhandelingen. Dit gaat om heel praktische zaken als het op korte termijn aannemen van heel veel douanepersoneel tot versnelde procedures voor wederzijdse erkenning van producteisen.

Aangezien de kans op een no-deal brexit groter wordt naarmate de deadline nadert komt de Europese Commissie met verschillende maatregelen om de gevolgen hiervan te kunnen opvangen. Zo bestaat er nu een maatregel waardoor burgers, in het geval van een no-deal brexit, van het VK geen visum hoeven aan te vragen wanneer ze korter dan 90 dagen in een EU-land willen verblijven. Ook wil de EU de rechten van studenten uit het VK die op dit moment aan een Erasmus+ programma deelnemen blijven garanderen. Voor beide maatregelen geldt wel dat de EU van het VK dezelfde garanties verwacht.

Brexit terugdraaien?

Het is mogelijk om de uittredingsprocedure stop te zetten en terug te draaien. De artikel 50-procedure†i over het verlaten van de EU zegt daar zelf niks over, maar in december 2018 deed het Hof van Justitie†i hier een uitspraak over. Het Hof stelde dat het Verenigd Koninkrijk de brexitprocedure zonder toestemming van de andere lidstaten stop kan zetten. In dat geval blijft het Verenigd Koninkrijk onder de oude voorwaarden in de Europese Unie. Dit is mogelijk totdat de brexit definitief is: dus als alle nationale parlementen akkoord zijn gegaan met de scheiding.

5.

Gevolgen van de brexit

Voor het Verenigd Koninkrijk

Een brexit betekent dat alle Europese regels die directe werking hebben - regels die op Europees niveau zijn vastgesteld en zonder tussenkomst van nationale wetgeving voor iedereen gelden - niet meer geldig zijn. De Britse regering moet duizenden en duizenden regels opstellen om allerlei zaken zelf te regelen. Bijvoorbeeld eisen op het gebied van productveiligheid, of lijsten van verboden middelen. De Britten zullen ook regels die zijn opgesteld om Europese richtlijnen te implementeren tegen het licht willen houden en in veel gevallen aanpassen. Nigel Farage†i, boegbeeld in de strijd voor een brexit, zegt niet voor niets dat dit de dag is waarop het Verenigd Koninkrijk weer baas in eigen huis is. Het is een wetgevende operatie die zijn weerga in de Britse geschiedenis niet kent.

Afhankelijk van hoe 'hard' de brexit is, komen er grenscontroles tussen de EU en het VK. Het VK moet handelsakkoorden gaan sluiten met de rest van de wereld wanneer het niet langer onderdeel uitmaakt van de douane-unie. Nog meer dan de EU zal ook het VK aan invloed op het wereldtoneel verliezen.

Voor de EU

Voor de Europese Unie verandert er formeel heel weinig. Er is ťťn lidstaat minder, en dat heeft gevolgen voor stemverhoudingen en de begroting maar qua wetgeving blijft alles hetzelfde. Er is een land bijgekomen waar de EU een verdrag mee zal sluiten. Voor Europese bedrijven die veel handelen met het VK of vestigingen hebben in het VK zijn de gevolgen ingrijpend - mogelijk krijgen die te maken met allerlei barriŤres die er al heel lang niet meer zijn geweest.

Politiek gezien is de impact veel groter. De politieke verhoudingen binnen de Unie zijn aan het verschuiven; de grote drie zijn weer de grote twee (Duitsland en Frankrijk) en het noordelijke blok wordt verzwakt. Op het wereldtoneel boet de EU aan gewicht in. Tegelijkertijd vertrekt ook de lidstaat die het vaakst op de rem trapte bij het ontwikkelen van nieuw beleid en nieuwe bevoegdheden. In die zin kan de brexit ook tot nieuwe vooruitgang voor de EU leiden.

De Europese Commissie brengt de gevolgen van de brexit per beleidsonderwerp in kaart in zogeheten 'preparedness notices'. Voor belangrijke stukken regelgeving staat daarin nauwkeurig omschreven wat er verandert na het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU. Veel Europese agentschappen hebben soortgelijke documentatie opgesteld.

Ook heeft de Europese Commissie een plan bedacht dat tot doel heeft de nadelige effecten van alle mogelijke brexitscenario's tot een minimum te beperken.

Voor Nederland

Er wonen en werken ongeveer 100.000 Nederlanders in het Verenigd Koninkrijk. Het VK heeft toegezegd dat EU-burgers die vijf jaar of langer in het VK wonen niet uit het land hoeven te vertrekken. De termijn van vijf jaar gaat in na het definitieve vertrek van het VK uit de EU. Voor mensen die er korter wonen geldt een 'coulanceperiode' van waarschijnlijk twee jaar.

De overheid heeft een overzicht gemaakt van de gevolgen voor Nederlanders in het VK en Britten in Nederland.

Het Nederlandse bedrijfsleven is zeer ongelukkig met de brexit: veel Nederlandse bedrijven handelen met het Verenigd Koninkrijk of hebben er vestigingen. Als de Britten niet in de interne markt blijven, kost dat mogelijk miljarden aan administratieve rompslomp, handelsbelemmeringen en import- en exporttarieven. Volgens het IMF†i gaat de brexit mťt goede afspraken Nederland 0,6 procent van het bbp†i kosten, en een 'no-deal' brexit 1 procent. De Duitse denktank Bertelsmann Stiftung schat in dat de Nederlandse burger er door brexit ongeveer 200 euro op achteruit gaat ten opzichte van de winst die de Europese interne markt oplevert. Noord-Holland is een van de Europese regio's is die volgens het onderzoek het meest onder de brexit zal lijden.

Brexitwet

Ook in Nederland moeten er de nodige wetten worden aangepast om het vertrek van het Verenigd Koninkrijk te regelen. De regering kwam in november 2018 met de 'verzamelwet Brexit'. In deze wet, die inmiddels is aangenomen door de Staten-Generaal, staat dat de regering met algemene maatregelen van bestuur†i en ministeriŽle regelingen†i kan ingrijpen indien de brexit uit de hand loopt. Die regelingen zouden dan later in wetgeving worden vastgelegd, en pas dan zou het parlement een rol spelen.

6.

Mijlpalen in de brexit-onderhandelingen

Belangrijke te nemen stappen:

  • 31 oktober 2019: Uiterste datum van uittreding
  • 31 december 2020: Einde overgangsperiode

Belangrijke genomen stappen:

  • 23 juni 2016: Referendum over lidmaatschap van de Europese Unie wordt gehouden in het VK. 51,9% stemt vůůr brexit, 48,1% tegen.
  • 8 februari 2017: Het Britse Lagerhuis stemt met 494 tegen 122 stemmen definitief voor het aanroepen van artikel 50†i, het artikel uit het EU-verdrag waarin staat beschreven hoe een lidstaat uit de EU kan stappen. Op 13 maart 2017 stemt ook het Hogerhuis in, ondanks bezwaren dat de rechten van EU-ingezetenen in het VK niet goed beschermd werden.
  • 29 maart 2017: overhandiging van de zogeheten 'artikel 50'-brief van premier May door de Britse EU-ambassadeur aan de Europese instellingen. De artikel 50-procedure treedt in werking.
  • 19 juni 2017: Start onderhandelingen.
  • 8 december 2017: Voorlopig politiek akkoord over de scheidingsvoorwaarden. Hiermee is de weg vrij voor de start voor de onderhandelingen over de relatie tussen de EU en het VK na brexit.
  • maart 2018: Akkoord over de transitieperiode na brexit. Deze zal duren tot 1 januari 2021 en tot die tijd blijft het VK lid van de interne markt†i en de douane-unie†i.
  • juli 2018: Het Verenigd Koninkrijk maakt de voorstellen bekend voor de toekomstige relatie met de EU.14 november 2018: Principe-overeenkomst tussen EU en Verenigd Koninkrijk over brexit.
  • 25 november 2018: Europese brexittop waarop de regeringsleiders van de andere EU-landen akkoord gingen met het akkoord tussen de EU en het VK.
  • 15 januari 2019: Het Britse Lagerhuis stemt met 432 tegen 202 stemmen tegen het akkoord tussen de Britse regering en de EU.
  • 12 maart 2019: Het Britse Lagerhuis stemt met 391 tegen 242 stemmen tegen het akkoord tussen het VK en de EU, inclusief bindende en niet-bindende garanties over de backstop, dat in de nacht van 11 op 12 maart werd bereikt.
  • 13 maart 2019: Het Lagerhuis stemt met 321 tegen 278 stemmen tegen het verlaten van de EU zonder een akkoord, de no-deal brexit.
  • 14 maart 2019: Het Lagerhuis stemt met 334 tegen 85 stemmen tegen het houden van een nieuw referendum en besluit met 413 tegen 202 stemmen een verzoek aan de EU te doen om brexit uit te stellen tot 30 juni 2019.
  • 21 maart 2019: Europese Raad onder voorwaarden akkoord met uitstel brexit tot 22 mei.
  • 27 maart 2019: Lagerhuis verwerpt alle acht voorstellen voor een alternatieve aanpak van brexit.
  • 29 maart 2019: Het Lagerhuis stemt verwerpt wederom de brexitdeal van May.
  • 10 april 2019: May krijgt uitstel tot 1 november, zo is besloten op de Europese top over de brexit.
  • 17 mei 2019: Jeremy Corbyn trekt stekker uit brexit onderhandelingen.
  • 24 mei 2019: May kondigt aan te vertrekken als partijleider van de conservatives op 7 juni en vervolgens als premier
  • 7 juni 2019: na het uitstel van een vierde stemming over de brexitdeal en felle kritiek vanuit haar eigen partij op haar onderhandelingen met de oppositie stapt May op als partijleider.
  • 23 juli 2019: Boris Johnson verkozen tot nieuwe leider Conservative Party en wordt daarmee de nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk.

7.

Meer informatie

Externe sites